Giỏ hàng

Viêm động mạch thái dương là gì?

14/04/2026
BLOG

Viêm động mạch thái dương (GCA) là bệnh viêm mạch mạn tính ảnh hưởng chủ yếu đến các động mạch trung bình và lớn, đặc biệt là nhánh của động mạch cảnh ngoài. Đây là tình trạng nguy cấp vì có thể gây mất thị lực vĩnh viễn, đột quỵ hoặc biến chứng động mạch chủ nếu không điều trị kịp thời. Bệnh thường gặp ở người trên 50 tuổi, phổ biến nhất từ 70–80 tuổi. Phụ nữ mắc nhiều hơn nam (gấp 2–3 lần). Nguy cơ suốt đời khoảng 1% ở nữ và 0,5% ở nam, cao hơn ở người gốc Bắc Âu.

Dịch tễ học và yếu tố nguy cơ của viêm động mạch thái dương

Tỷ lệ mắc viêm động mạch thái dương thay đổi tùy theo khu vực địa lý. Ở các quốc gia có tỷ lệ cao như Scandinavia, mỗi năm ghi nhận khoảng 15 đến 25 trường hợp trên 100.000 người trên 50 tuổi. Trong khi đó, tỷ lệ này thấp hơn đáng kể ở các quần thể châu Á, châu Phi và Trung Đông.
Tuổi cao là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất. Hầu như không ghi nhận trường hợp nào xảy ra ở người dưới 50 tuổi. Ngoài ra, yếu tố di truyền cũng đóng vai trò đáng kể, đặc biệt là các biến thể gen liên quan đến kháng nguyên HLA-DRB1*04 và các gen điều hòa chức năng tế bào T.
Một số yếu tố môi trường, như nhiễm trùng, được cho là có thể kích hoạt bệnh nhưng chưa được chứng minh rõ ràng. Khoảng 60% bệnh nhân viêm động mạch thái dương có biểu hiện của bệnh đau đa cơ dạng thấp (polymyalgia rheumatica – PMR), với triệu chứng đau và cứng cơ vùng vai hoặc hông. Điều này cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa hai bệnh lý này.
Do tính chất toàn thân của bệnh, các bác sĩ cần đặc biệt lưu ý khi người cao tuổi xuất hiện đau đầu mới hoặc các triệu chứng toàn thân không rõ nguyên nhân.
Viêm động mạch thái dương
Tỷ lệ mắc viêm động mạch thái dương thay đổi tùy theo khu vực địa lý.

Cơ chế bệnh sinh của viêm động mạch thái dương

Viêm động mạch thái dương là kết quả của phản ứng miễn dịch bất thường nhắm vào thành động mạch. Quá trình này liên quan đến cả miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích nghi.
Các tế bào tua gai trong lớp ngoài của thành động mạch được kích hoạt khi tiếp xúc với một kháng nguyên chưa xác định. Sau đó, các tế bào T CD4+ được huy động và biệt hóa thành các dòng Th1 và Th17.
Các tế bào này sản xuất interferon-gamma và interleukin-17, kích thích đại thực bào hình thành các tế bào khổng lồ đa nhân và giải phóng các cytokine gây viêm như IL-6 và IL-1β. Quá trình này dẫn đến tăng sinh lớp nội mạc động mạch, phá hủy lớp đàn hồi và hẹp lòng mạch. Hậu quả là giảm lưu lượng máu đến các mô, gây thiếu máu cục bộ.
Về mặt mô học, tổn thương sớm thường là sự thâm nhập của tế bào lympho quanh lớp đàn hồi. Khi bệnh tiến triển, có thể xuất hiện viêm dạng u hạt xuyên thành mạch với sự hiện diện của tế bào khổng lồ trong khoảng 50% trường hợp.
Một đặc điểm quan trọng của bệnh là sự xuất hiện các tổn thương không liên tục, tức là vùng viêm xen kẽ vùng bình thường, gây khó khăn trong chẩn đoán.

 

Triệu chứng lâm sàng của viêm động mạch thái dương

Triệu chứng của viêm động mạch thái dương khá đa dạng và có thể tiến triển từ từ hoặc xuất hiện nhanh.
Khoảng 60 đến 70% bệnh nhân có biểu hiện liên quan đến vùng sọ, bao gồm đau đầu mới xuất hiện, đặc biệt ở vùng thái dương. Khoảng 2/3 bệnh nhân có đau đầu kéo dài kèm theo cảm giác đau khi chạm vào da đầu.
Một triệu chứng đặc trưng khác là đau hàm khi nhai, còn gọi là đau cách hồi hàm. Triệu chứng này xảy ra do thiếu máu động mạch nuôi cơ nhai.
Động mạch thái dương có thể trở nên dày, nổi gồ, đau khi chạm vào hoặc mất mạch.
Các triệu chứng toàn thân cũng khá phổ biến như sốt nhẹ, mệt mỏi, sụt cân và cảm giác khó chịu kéo dài.
Khoảng 20 đến 30% bệnh nhân có rối loạn thị giác, từ nhìn mờ thoáng qua đến mất thị lực vĩnh viễn. Nếu không điều trị, khoảng 15 đến 20% bệnh nhân có thể mất thị lực không hồi phục.
Ngoài ra, bệnh cũng có thể ảnh hưởng đến các động mạch lớn ngoài sọ như động mạch chủ, gây đau cách hồi chi, mạch không đều giữa hai bên hoặc phình động mạch chủ.
Khoảng 40 đến 60% bệnh nhân có triệu chứng đau và cứng cơ vùng vai hoặc hông, giống bệnh đau đa cơ dạng thấp.
Các xét nghiệm cận lâm sàng thường cho thấy tốc độ lắng máu tăng và protein C phản ứng tăng, tuy nhiên một số trường hợp vẫn có chỉ số bình thường.
Triệu chứng của viêm động mạch thái dương khá đa dạng và có thể tiến triển từ từ hoặc xuất hiện nhanh.
Triệu chứng của viêm động mạch thái dương khá đa dạng và có thể tiến triển từ từ hoặc xuất hiện nhanh.

Chẩn đoán viêm động mạch thái dương

Chẩn đoán viêm động mạch thái dương dựa trên sự kết hợp giữa triệu chứng lâm sàng, xét nghiệm, hình ảnh học và sinh thiết.
Sinh thiết động mạch thái dương được xem là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán. Mẫu sinh thiết cần đủ chiều dài để tăng khả năng phát hiện tổn thương.
Siêu âm Doppler động mạch thái dương có thể phát hiện dấu hiệu dày thành mạch do viêm.
Trong các trường hợp nghi ngờ tổn thương động mạch lớn, các phương pháp như MRI, CT hoặc PET có thể được sử dụng để đánh giá tình trạng thành mạch.
Điều quan trọng là không trì hoãn điều trị trong khi chờ xác nhận chẩn đoán.

 

Điều trị viêm động mạch thái dương

Glucocorticoid liều cao là phương pháp điều trị chính và cần được bắt đầu ngay khi nghi ngờ bệnh.
Ở bệnh nhân chưa có triệu chứng thị giác, prednisone đường uống thường được sử dụng trong giai đoạn đầu, sau đó giảm liều dần theo đáp ứng điều trị.
Trong trường hợp có nguy cơ mất thị lực, methylprednisolone đường tĩnh mạch có thể được sử dụng trong vài ngày đầu trước khi chuyển sang thuốc uống.
Một thuốc sinh học là tocilizumab có thể được sử dụng nhằm giảm nhu cầu dùng corticosteroid kéo dài và giảm nguy cơ tái phát.
Methotrexate có thể được sử dụng trong trường hợp không dùng được tocilizumab.
Aspirin liều thấp thường được sử dụng để giảm nguy cơ biến chứng thiếu máu cục bộ.
Các thuốc chống viêm không steroid có thể giúp giảm đau nhẹ trong giai đoạn đầu nhưng không có tác dụng điều trị nguyên nhân bệnh.
Trong quá trình điều trị kéo dài, bệnh nhân cần được theo dõi các tác dụng phụ của corticosteroid như loãng xương, tăng đường huyết hoặc tăng huyết áp.
Glucocorticoid liều cao là phương pháp điều trị chính và cần được bắt đầu ngay khi nghi ngờ bệnh.

Biến chứng và tiên lượng

Nếu không được điều trị, khoảng 20% bệnh nhân có thể bị mù và 10 đến 15% có nguy cơ đột quỵ.
Điều trị bằng corticosteroid kéo dài có thể gây nhiều biến chứng như loãng xương, đái tháo đường, nhiễm trùng hoặc đục thủy tinh thể.
Nguy cơ phình hoặc bóc tách động mạch chủ cũng tăng cao ở bệnh nhân viêm động mạch thái dương.
Tuy nhiên, nếu được điều trị sớm và đúng cách, phần lớn bệnh nhân có thể bảo tồn thị lực và kiểm soát bệnh hiệu quả.
 
Viêm động mạch thái dương là một bệnh lý viêm mạch nguy hiểm, thường gặp ở người cao tuổi và có nguy cơ gây mất thị lực vĩnh viễn nếu không được điều trị kịp thời. Việc nhận biết sớm các triệu chứng như đau đầu mới xuất hiện, đau hàm khi nhai hoặc rối loạn thị giác đóng vai trò quan trọng trong chẩn đoán.
Điều trị sớm bằng glucocorticoid và các thuốc hỗ trợ thích hợp có thể giúp kiểm soát bệnh hiệu quả và hạn chế biến chứng nghiêm trọng. Việc theo dõi lâu dài là cần thiết để phát hiện sớm các biến chứng và điều chỉnh phác đồ điều trị phù hợp.
 
Tài liệu tham khảo
1. Giant Cell Arteritis (Temporal Arteritis). StatPearls Publishing. NCBI Bookshelf.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459376/
2. Lee, A. W., Chen, C., & Cugati, S. (2014). Temporal arteritis. Neurology. Clinical practice, 4(2), 106–113.
https://doi.org/10.1212/CPJ.0b013e3182a9c62a
3. Temporal arteritis – National Health Service (NHS).
https://www.nhs.uk/conditions/temporal-arteritis/
4. Treatment of temporal arteritis. Clinical reference database (droracle.ai).
https://www.droracle.ai/articles/423590/what-is-the-treatment-for-temporal-arteritis
Chia sẻ

Bài viết liên quan